zaloguj siŕ   |    zarejestruj siŕ   |    mapa strony   |
Gmina Powidz Powiat s│upecki

Rok Janusza Korczaka

Janusz Korczak, w┼éa┼Ťciwie Henryk Goldszmit, znany te┼╝ jako: Stary Doktor lub Pan doktor ur. 22 lipca 1878 lub 1879 w Warszawie, zm. 5 sierpnia lub 6 sierpnia 1942 w Treblince. Lekarz, pedagog, pisarz, publicysta, dzia┼éacz spo┼éeczny; jako ┼╗yd-Polak poczuwa┼é si─Ö do podw├│jnej identyfikacji narodowej.
Prekursor dzia┼éa┼ä na rzecz praw dziecka i ca┼ékowitego r├│wnouprawnienia dziecka. Wprowadzi┼é samorz─ůdy wychowank├│w, kt├│re mia┼éy prawo stawia─ç przed dzieci─Öcym s─ůdem swoich wychowawc├│w. Zainicjowa┼é pierwsze pismo publikowane przez dzieci. Pionier dzia┼éa┼ä w dziedzinie resocjalizacji nieletnich, diagnozowania wychowawczego, opieki nad dzieckiem trudnym. 

Gr├│b ojca Janusza Korczaka i jego dziadk├│w ze strony matki na cmentarzu ┼╝ydowskim w Warszawie


Przodkowie


Korczak urodzi┼é si─Ö w Warszawie w spolonizowanej rodzinie ┼╝ydowskiej, jako syn adwokata J├│zefa Goldszmita i Cecylii z domu G─Öbickiej. Rodzina Goldszmit├│w wywodzi┼éa si─Ö z Lubelskiego, za┼Ť G─Öbickich z Pozna┼äskiego; jeden z pradziadk├│w by┼é szklarzem, inny Maurycy G─Öbicki lekarzem - podobnie jak dziadek Herszt Goldszmit.

Dzieciństwo


Rodzina Goldszmit├│w mieszka┼éa przy ulicach: Biela┼äska 18, Krakowskie Przedmie┼Ťcie 77, Miodowa 19, pl. Krasi┼äskich 3, Nowosenatorska 6 (dzi┼Ť Moliera). W latach 1886-1897 ucz─Öszcza┼é do szko┼éy pocz─ůtkowej Augustyna Samury przy ulicy Freta, a nast─Öpnie do o┼Ťmioklasowego gimnazjum na warszawskiej Pradze (obecnie VIII Liceum Og├│lnokszta┼éc─ůce im. W┼éadys┼éawa IV). W wieku 15 lat zanotowa┼é w swym pami─Ötniku: ...pad┼éem w szale┼ästwo, furi─Ö czytania. ┼Üwiat mi znik┼é sprzed oczu, tylko ksi─ů┼╝ka istnia┼éa....
Dorastanie i dojrzewanie Janusza Korczaka przebiega┼éo w trudnych warunkach materialnych. Po ┼Ťmierci ojca w 1896, jako ucze┼ä V klasy (mia┼é wtedy 17-18 lat) udziela┼é korepetycji, by pom├│c w utrzymaniu rodziny.

Lekarz


W 1898 rozpocz─ů┼é studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Cesarskiego w Warszawie. Latem 1899 roku przebywa┼é w Szwajcarii, aby bli┼╝ej pozna─ç dzia┼éalno┼Ť─ç i tw├│rczo┼Ť─ç pedagogiczn─ů Pestalozziego. B─Öd─ůc tam, szczeg├│lnie interesowa┼é si─Ö szko┼éami i szpitalami dzieci─Öcymi oraz bezp┼éatnymi czytelniami pism dla dzieci i m┼éodzie┼╝y. 17 marca 1905 otrzyma┼é dyplom lekarza – po wys┼éuchaniu pi─Öcioletniego kursu nauk medycznych i z┼éo┼╝eniu obowi─ůzuj─ůcego egzaminu. Bra┼é udzia┼é – jako lekarz – w wojnie rosyjsko-japo┼äskiej (1905) i za sw─ů s┼éu┼╝b─Ö awansowa┼é do stopnia majora. Pomi─Ödzy 1903-1912 pracowa┼é jako pediatra w Szpitalu dla Dzieci im. Bergson├│w i Bauman├│w przy ul. ┼Üliskiej 51 – Siennej 60. Korczak jako lekarz miejscowy korzysta┼é ze s┼éu┼╝bowego mieszkania na terenie szpitala. Pensj─Ö stanowi┼éo 200 rubli rocznie – w czterech ratach. Ofiarnie wype┼énia┼é swe obowi─ůzki. Nie unika┼é proletariackich cz─Ö┼Ťci miasta. Od ubogich pacjent├│w nie pobiera┼é wynagrodzenia, za┼Ť od zamo┼╝nych nie waha┼é si─Ö za┼╝─ůda─ç bajo┼äskich honorari├│w. Wsp├│┼épracowa┼é z Samuelem Goldflamem, z kt├│rym podj─ů┼é szerok─ů dzia┼éalno┼Ť─ç spo┼éeczn─ů.
W ci─ůgu roku 1907 podnosi┼é swe kwalifikacje w Berlinie. S┼éucha┼é wyk┼éad├│w (za kt├│re sam p┼éaci┼é) i odbywa┼é praktyk─Ö w klinikach dzieci─Öcych oraz analizowa┼é sposoby pracy w specjalistycznych zak┼éadach wychowawczych. W 1911 roku podj─ů┼é decyzj─Ö, ┼╝e nie za┼éo┼╝y rodziny. Przychyla┼é si─Ö do pogl─ůdu o nieposiadaniu tzw. prywatnych dzieci. Wszystkie dzieci, kt├│re leczy┼é lub wychowywa┼é, uwa┼╝a┼é za w┼éasne. Jego p├│┼║niejsza dzia┼éalno┼Ť─ç potwierdzi┼éa t─Ö postaw─Ö. Altruistyczne przekonania nie pozwoli┼éyby mu r├│wnie┼╝ na specjalne traktowanie i wyr├│┼╝nianie ma┼éej grupki ulubionych podopiecznych. Nie uwa┼╝a┼é tradycyjnej rodziny za najwa┼╝niejsze i podstawowe ogniwo wi─Özi spo┼éecznej. Nie akceptowa┼é roli, jak─ů odgrywa┼éa ona w chrze┼Ťcija┼äsko-konserwatywnych i tradycyjnych ┼╝ydowskich kr─Ögach spo┼éecze┼ästwa. Z drugiej strony, m├│g┼é by─ç uwa┼╝any – przez samego siebie i innych – za ojca ok. 200 sierot (z domu kt├│ry prowadzi┼é) i kolejnych kilkuset, kt├│re opu┼Ťci┼éy sierociniec w ci─ůgu dziesi─Öcioleci jego dzia┼éalno┼Ťci pedagogicznej i socjalno-organizacyjnej.
Twierdzi┼é, ┼╝e miejsce dziecka by┼éo w towarzystwie jego r├│wie┼Ťnik├│w, a nie w zaciszu domowym. D─ů┼╝y┼é do tego, by dzieci ┼Ťciera┼éy swe wczesne przekonania i raczkuj─ůce pogl─ůdy, podlega┼éy procesowi socjalizacji poprzez wzajemn─ů akceptacj─Ö i przygotowywa┼éy si─Ö do doros┼éego ┼╝ycia, kt├│re nie by┼éoby ani idylliczne, ani zbli┼╝one do "cichego k─ůta domowego". Stara┼é si─Ö zapewni─ç dzieciom beztroskie co nie znaczy pozbawione obowi─ůzk├│w i tocz─ůce si─Ö prost─ů i niewyszukan─ů ┼Ťcie┼╝k─ů – dzieci┼ästwo. Nie narzuca┼é im ┼╝adnych limit├│w. Traktowa┼é je powa┼╝nie, mimo dziesi─ůtk├│w lat r├│┼╝nicy wieku i prowadzi┼é z nimi otwarte dyskusje, nie aplikowa┼é im ci─ůgu polece┼ä do wykonania. Uwa┼╝a┼é, ┼╝e dziecko powinno samo zrozumie─ç i emocjonalnie prze┼╝y─ç dan─ů sytuacj─Ö; do┼Ťwiadczy─ç jej; samo wyci─ůgn─ů─ç wnioski i ewentualnie zapobiec przypuszczalnym skutkom – ni┼╝ by─ç sucho poinformowane o fakcie dokonanym lub nie i o jego nast─Öpstwach – przez wychowawc─Ö.
Pomi─Ödzy 1914-1918 by┼é m┼éodszym ordynatorem szpitala dywizyjnego na froncie ukrai┼äskim. Nast─Öpnie zosta┼é odwo┼éany do pracy lekarskiej w przytu┼ékach dla dzieci ukrai┼äskich pod Kijowem. Pracowa┼é – na kr├│tko – dla domu wychowawczego dla ch┼éopc├│w polskich w Kijowie, kt├│ry prowadzi┼éa Maryna Rogowska-Falska. W 1918 Korczak wr├│ci┼é do Warszawy i czasowo pe┼éni┼é s┼éu┼╝b─Ö lekarza w szpitalu epidemicznym w ┼üodzi i na Kamionu pod Warszaw─ů.

Dzia┼éalno┼Ť─ç literacka i radiowa


Korczak w 1898 wzi─ů┼é udzia┼é w konkursie na sztuk─Ö teatraln─ů, og┼éoszonym przez Kurier Warszawski. Wys┼éa┼é czteroaktowy dramat Kt├│r─Ödy? i podpisa┼é si─Ö: Janusz Korczak. Lekturze powie┼Ťci Kraszewskiego Historii o Janaszu Korczaku i pi─Öknej miecznik├│wnie i b┼é─Ödowi zecera (Janasz – Janusz) zawdzi─Öcza┼é sw├│j p├│┼║niejszy pseudonim.
W lutym 1900 pod innym imieniem: Hen-Ryk, zacz─ů┼é wsp├│┼épracowa─ç z tygodnikiem satyrycznym "Kolce" jako wsp├│┼éautor zespo┼éowo pisanej sensacyjnej powie┼Ťci: Lokaj. Spe┼éni┼éa si─Ö przepowiednia jego nauczyciela z warszawskiego gimnazjum, kt├│ry orzek┼é, podczas nakrycia ch┼éopca na potajemnym czytaniu w czasie lekcji, ┼╝e b─Ödzie pisa┼é do nic nie znacz─ůcych gazet – 3 grosze za wiersz. Ta wyrocznia cz─Ö┼Ťciowo min─Ö┼éa si─Ö z prawd─ů, bo stawka za pojedynczy wiersz, dla pocz─ůtkuj─ůcego literata, by┼éa du┼╝o ni┼╝sza. Od 1901 roku zacz─ů┼é pisa─ç felietony. W tym samym roku ukaza┼éa si─Ö powie┼Ť─ç Dzieci ulicy, najpierw w odcinkach w Czytelni dla Wszystkich (nr 1-18), a nast─Öpnie w wydaniu ksi─ů┼╝kowym. Pomi─Ödzy 1903-1905 by┼é felietonist─ů w czasopi┼Ťmie G┼éos, w kt├│rym prowadzi┼é rubryk─Ö Na widnokr─Ögach. W styczniu 1904 na ┼éamach G┼éosu zacz─Ö┼éa ukazywa─ç si─Ö powie┼Ť─ç w odcinkach Dziecko salonu, kt├│ra przynios┼éa mu ┼Ťwiatowy rozg┼éos. W 1906 powie┼Ť─ç ta ukaza┼éa si─Ö w wydaniu ksi─ů┼╝kowym. Ponadto w 1939 wyda┼é: Pedagogik─Ö ┼╝artobliw─ů, Moje wakacje, Gadaninki radiowe Starego Doktora.

Tablica na Nowolipkach upami─Ötniaj─ůca "Ma┼éy Przegl─ůd"


W 1926 za┼éo┼╝y┼é Ma┼éy Przegl─ůd (1926-1939), kt├│ry redagowa┼é przez 4 lata (1926-1930). Pismo by┼éo tygodniowym dodatkiem do czasopisma Nasz Przegl─ůd i by┼éo unikalnym periodykiem pisanym przez dzieci i m┼éodzie┼╝. Po 1930, redakcj─ů gazetki zajmowa┼é si─Ö jego asystent. Pismo nie spotka┼éo si─Ö z ciep┼éym przyj─Öciem w sanacyjnej Polsce ze wzgl─Ödu na ┼╝ydowskie pochodzenie redaktora i rosn─ůc─ů fal─Ö dyskryminacji rasowej w p├│┼║nych latach trzydziestych.
Korczak prowadzi┼é szerok─ů dzia┼éalno┼Ť─ç popularyzatorsk─ů w obronie praw dziecka za po┼Ťrednictwem radia. Sekretarzem, a potem wsp├│┼épracownikiem Korczaka by┼é socjalista i p├│┼║niejszy ceniony pisarz – Igor Neverly. Przedwojenne pedagogiczne audycje doktora zosta┼éy zdj─Öte z anteny po tym, jak s┼éuchacze zacz─Öli wyra┼╝a─ç niezadowolenie powodowane odmienno┼Ťci─ů etniczn─ů ich autora. Jednak we wrze┼Ťniu 1939 by┼é prelegentem w Polskim Radiu.

Henryk Goldszmit od 1896 roku publikowa┼é w wielu czasopismach humoreski, artyku┼éy na tematy spo┼éeczne, obyczajowe i wychowawcze. Jest tak┼╝e autorem kilkunastu, t┼éumaczonych na obce j─Özyki, popularnych powie┼Ťci dla i o dzieciach. Pami─Ötnik z lat okupacji jest szczeg├│lnie warto┼Ťciowym i pisanym prostym j─Özykiem – maj─ůcym pod┼éo┼╝e filozoficzne – dzie┼éem.
W 1937 został odznaczony Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury.

Dzia┼éalno┼Ť─ç spo┼éeczna


W grudniu 1899 zosta┼é aresztowany za dzia┼éalno┼Ť─ç w czytelniach Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynno┼Ťci. By┼é w szesnastoosobowej grupie za┼éo┼╝ycielskiej Ha-Szomer Ha-Cair, powsta┼éej w 1916 w Wiedniu ┼╝ydowskiej organizacji skautowej.
Do Wolnomularstwa wst─ůpi┼é najp├│┼║niej w 1925 roku. Inicjowany by┼é w Lo┼╝y „Gwiazda Morza” Mi─Ödzynarodowej Federacji „Le Droit Humain” powo┼éanej do tego, aby „pogodzi─ç wszystkich ludzi, kt├│rych dziel─ů bariery religii i poszukiwa─ç prawdy przy zachowaniu szacunku dla drugiego cz┼éowieka”.
W po┼éowie lat trzydziestych odwiedzi┼é Palestyn─Ö. My┼Ťla┼é powa┼╝nie o opuszczeniu Polski. Jedn─ů z przyczyn by┼éa narastaj─ůca, wzorem zachodniego s─ůsiada, segregacja rasowa (m.in. na uczelniach wy┼╝szych) oraz nacjonalizm, kt├│ry dla dog┼é─Öbnego socjalisty, jakim by┼é Korczak, nie stwarza┼é dobrego klimatu do pracy spo┼éecznej i pedagogicznej.

Getto Warszawskie


W czasie wojny nosi┼é polski mundur wojskowy i nie aprobowa┼é dyskryminacyjnego oznaczania ┼╗yd├│w niebiesk─ů lub ┼╝├│┼ét─ů Gwiazd─ů Dawida. Uwa┼╝a┼é, ┼╝e by┼éo to bezczeszczenie symbolu. Ostatnie trzy miesi─ůce swojego ┼╝ycia (od maja 1942) sp─Ödzi┼é w Getcie warszawskim, gdzie w wolnych chwilach tworzy┼é pami─Ötnik (opublikowany w Warszawie w 1958 roku). Pisanie rozpocz─ů┼é w 1939 roku. Nie notowa┼é przez oko┼éo 2,5 roku, kiedy ca┼é─ů jego energi─Ö wyczerpywa┼éa opieka nad dzie─çmi z Domu Sierot. W tym czasie zastanawia┼é si─Ö nad pope┼énieniem samob├│jstwa i bardziej humanitarn─ů ┼Ťmierci─ů (ni┼╝ w komorze gazowej) dla paroletnich dzieci i ludzi starszych, umieraj─ůcych z g┼éodu na ulicach getta. Rozwa┼╝a┼é, czy eutanazja noworodk├│w nie skr├│ci┼éaby ich powolnej agonii zwi─ůzanej z drastycznym brakiem ┼╝ywno┼Ťci Neverly, p├│┼║niejszy jego biograf, pr├│bowa┼é w tym czasie dostarczy─ç mu fa┼észywe dokumenty z aryjskiej cz─Ö┼Ťci miasta, ale Korczak odm├│wi┼é wyj┼Ťcia z getta – stary pan doktor nie zdecydowa┼é si─Ö opu┼Ťci─ç swych podopiecznych, cho─ç mi─Ödzynarodowa s┼éawa dawa┼éa mu szans─Ö na przeczekanie wojny w ka┼╝dym neutralnym kraju Zachodu.



Ostatni marsz


Zgin─ů┼é wraz z wychowankami – wywieziony w pocz─ůtkach sierpnia 1942 z getta w wagonie bydl─Öcym. Dobrowolnie towarzyszy┼é im w drodze na ┼Ťmier─ç w komorze gazowej obozu zag┼éady w Treblince.
Rankiem 5 lub 6 sierpnia 1942 obszar Ma┼éego Getta zosta┼é otoczony przez oddzia┼éy SS oraz przez ┼╝o┼énierzy ukrai┼äskich i ┼éotewskich (tzw. askarys├│w), s┼éyn─ůcych z brutalno┼Ťci i braku elementarnych ludzkich uczu─ç. Wg pami─Ötnika prowadzonego na bie┼╝─ůco przez Abrahama Lewina wypadki nast─ůpi┼éy 7 sierpnia. Poch├│d wyruszy┼é sprzed Resursy Kupieckiej przy ulicy ┼Üliskiej 9. Nie wiadomo dok┼éadnie kt├│r─ů drog─ů szli na Umschlagplatz, by─ç mo┼╝e przez Karmelick─ů i Zamenhofa do Stawek, a mo┼╝e od ┼╗elaznej i Smoczej. Korczak prowadzi┼é poch├│d swoich dzieci id─ůc bez kapelusza, w wysokich butach wojskowych i trzymaj─ůc dwoje dzieci za r─Ök─Ö. W wymarszu uczestniczy┼éo 192 dzieci i dziesi─Öcioro opiekun├│w, m.in.: Stefania Wilczy┼äska. Dzieci maszerowa┼éy czw├│rkami i nios┼éy flag─Ö Kr├│la Maciusia I bohatera jednej z powie┼Ťci autorstwa ich wychowawcy. Ka┼╝de dziecko mia┼éo ze sob─ů ulubion─ů zabawk─Ö lub ksi─ů┼╝k─Ö. Jeden z ch┼éopc├│w na czele pochodu – gra┼é na skrzypcach. Ukrai┼äcy i Ssani trzaskali batami i strzelali ponad t┼éumem dzieci, cho─ç poch├│d by┼é prowadzony przez jednego z nich – kt├│ry widocznie darzy┼é dzieci pewnym rodzajem sympatii.
Tego samego dnia hitlerowcy wywieźli z Umschlagplatz 4000 dzieci i ich opiekunów z sierocińców w getcie.

Pedagog


Korczak by┼é zwolennikiem emancypacji dziecka, jego samostanowienia i poszanowania praw. Samorz─ůdy wychowank├│w – ma┼ée parlamenty, imitowa┼éy ┼Ťwiat doros┼éych i przygotowywa┼éy ma┼éych ludzi do ┼╝ycia doros┼éego. Podobnie by┼éo z innymi instytucjami, kt├│re istnia┼éy w rzeczywisto┼Ťci, a zosta┼éy zminiaturyzowane i zaadaptowane na potrzeby dziecka (np. s─ůdy). "Dziecko kojarzy i rozumuje jak osoba doros┼éa – nie ma tylko jej baga┼╝u do┼Ťwiadcze┼ä". Pismo publikowane dla i przez dzieci by┼éo ich forum, ku┼║ni─ů talent├│w i wa┼╝nym filarem asymilacji – zw┼éaszcza dzieci z ortodoksyjnych rodzin ┼╝ydowskich. Lekarz Korczak opowiada┼é si─Ö za resocjalizacj─ů oraz kompleksow─ů i nowatorsk─ů opiek─ů nad dzie─çmi z tak zwanego marginesu spo┼éecznego.

Dom Sierot i Nasz Dom

Nasz Dom na Bielanach


Razem ze Stefani─ů Wilczy┼äsk─ů za┼éo┼╝y┼é i prowadzi┼é Dom Sierot – dla dzieci ┼╝ydowskich w Warszawie (pomi─Ödzy 7 pa┼║dziernika 1912 i 1942). Dom znajdowa┼é si─Ö przy ulicy Krochmalnej 92, zosta┼é wybudowany przez Towarzystwo Pomocy dla sierot specjalnie na rzecz jednostki kierowanej przez Korczaka. Korczak mieszka┼é na Krochmalnej 92 do 1932 roku, kiedy przeni├│s┼é si─Ö do mieszkania siostry przy ul. ┼╗urawiej 42. 2 pa┼║dziernika 1940 roku Dom Sierot zosta┼é przeniesiony do getta na ulic─Ö Ch┼éodn─ů 33. W 1940, w czasie przenoszenia Domu Sierot, jego opiekun – zosta┼é aresztowany. Uwi─Öziono go na Pawiaku i po kilku miesi─ůcach zwolniono za kaucj─ů. Kolejnym lokum dla Domu by┼éa ulica Sienna 16/┼Üliska 9. Przed wojn─ů wsp├│┼éprowadzi┼é wraz z Maryn─ů Falsk─ů sierociniec dla dzieci polskich Nasz Dom (1919-1936) mieszcz─ůcy si─Ö na Bielanach przy ulicy Jana Kasprowicza 203, gdzie stosowa┼é nowatorskie metody pedagogiczne.


Pomniki


W Jerozolimie, w Yad Vashem stoi pomnik wyrze┼║biony przez Borisa Saktsiera Korczak i Dzieci Getta.
W Warszawie istniej─ů obecnie (2009) cztery pomniki Janusza Korczaka. 1 czerwca 2006 ods┼éoni─Öto pomnik Janusza Korczaka w pobli┼╝u Pa┼éacu Kultury i Nauki, od strony ul. ┼Üwi─Ötokrzyskiej. Pomnik doktora z dzie─çmi znajduje si─Ö w Warszawie przy ul. Jaktorowskiej 6 (dawniej Krochmalna 92), przed dawnym Domem Sierot dla dzieci ┼╝ydowskich w Warszawie. Kolejny znajduje si─Ö na cmentarzu ┼╝ydowskim w Warszawie, od strony ulicy Okopowej. Inny pomnik Korczaka usytuowany jest na ulicy Korkowej (Marysin Wawerski).
14.10.2010 roku odsłonięto w Suwałkach popiersie Janusza Korczaka, usytuowane przy ulicy jego imienia na osiedlu Centrum Suwalskiej Spółdzielni Mieszkaniowej.


Pomnik Janusza Korczaka z dzie─çmi w Yad Vashem


Pomnik w Warszawie



Kamie┼ä pami─ůtkowy w Treblince


opracowa┼é:  Antoni Ka┼║mierski